Een plaat die duikt
Ten zuiden van Sumatra, Java en de Kleine Soenda-eilanden zakt de bodem van de Indische Oceaan weg in een trog van meer dan 7.000 m diep: de Soendatrog. Daar duikt de Indo-Australische plaat, die Australië en de Indische Oceaan draagt, onder de Euraziatische plaat, met ongeveer 6 tot 7 cm per jaar, zo snel als je nagels groeien. Die beweging heet subductie.
Bij het wegzakken neemt de oceanische plaat water mee, opgeslagen in sedimenten en mineralen. Op ongeveer 100 km diepte drijven hitte en druk dat water eruit, en het stijgt op in de mantel erboven. Water verlaagt het smeltpunt van gesteente: de mantel smelt gedeeltelijk en vormt magma.
Lichter dan het omringende gesteente stijgt dat magma op, verzamelt zich in kamers onder de korst, verandert en breekt ten slotte door het oppervlak. Dat gebeurt altijd op ongeveer dezelfde afstand van de trog, vandaar een rij vulkanen evenwijdig eraan: de Soenda-boog, die meer dan 3.000 km lang is, van het noorden van Sumatra tot ten oosten van Flores. Op die boog liggen de Kerinci, de Krakatau, de Merapi, de Semeru, de Bromo, de Ijen, de Agung, de Rinjani en de Tambora.

Explosieve magma's
Het magma van subductiezones verschilt sterk van dat van Hawaï of IJsland. Het is rijk aan silica, dus stroperig, en rijk aan gas, vooral waterdamp, precies het water waaruit het ontstond.
Als dat magma opstijgt, zetten de gassen uit, zoals in een fles frisdrank die je opent. Maar de stroperigheid laat ze niet ontsnappen. De druk loopt op tot het magma plots uiteenspat: dat is de explosieve uitbarsting. Daarom zijn de Indonesische vulkanen „grijze vulkanen”, die vooral as, blokken en gloedwolken produceren, in plaats van „rode vulkanen” met vloeibare lavastromen.
Wat subductievulkanen voortbrengen
Stratovulkanen
Lagen as, slakken en stroperige lava stapelen zich op tot steile kegels: de stratovulkanen. De Semeru, de Merapi, de Agung, de Inerie en de Raung zijn perfecte voorbeelden.
Lavakoepels
Als het magma te stroperig is om te vloeien, stapelt het zich op de top op tot een koepel, die langzaam groeit. De Merapi is de best bestudeerde koepelvulkaan ter wereld; ook de Semeru en de Kelud hebben koepels gevormd.
Gloedwolken
Als een koepel instort of een uitbarstingszuil terugvalt, ontstaat een mengsel van hete gassen, as en blokken dat met meer dan 100 km/u en honderden graden de hellingen afraast. Dat zijn gloedwolken (awan panas in het Indonesisch, „hete wolken”). Ze doodden op de Merapi in 1930, 1994 en 2010, en op de Semeru in 2021.
Aspluimen
Explosies werpen as kilometers hoog. Ze valt neer op steden en gewassen en legt het luchtverkeer plat: de Agung in 2017, de Raung in 2015 en de Sangeang Api in 2014 sloten de luchthavens van Bali of Darwin.
Lahars
In het regenseizoen zet het water de as op de hellingen in beweging en vormt het lahars, modderstromen met de consistentie van verse beton die door de rivieren razen. Ze kunnen maanden of jaren na een uitbarsting toeslaan. Het woord lahar is trouwens Javaans.
Caldera's
Als een magmakamer bij een heel grote uitbarsting plots leegloopt, stort de vulkaan in de holte en vormt hij een caldera. Zo ontstonden de Tengger (Bromo), de Ijen, de Samalas (Rinjani), de Krakatau en de Tambora. De grootste van Indonesië is die van de Toba op Sumatra, 100 km lang.
Hydrothermale activiteit
Door magma verwarmd grondwater voedt fumarolen, solfataren, zure meren (Kawah Ijen), freatische explosies (Bromo, Dieng, Papandayan) en giftige gasbronnen (Dieng). Het is ook een rijkdom: Indonesië is een van 's werelds grootste producenten van geothermische stroom.

De grote Indonesische uitbarstingen
| Uitbarsting | Datum | Explosiviteitsindex | Wat overblijft |
|---|---|---|---|
| Toba (Sumatra) | ongeveer 74.000 jaar geleden | 8 | Het Tobameer, 100 × 30 km, de grootste uitbarsting van de laatste 100.000 jaar |
| Samalas (Lombok) | 1257 | 7 | De caldera van de Rinjani en het meer Segara Anak |
| Tambora (Sumbawa) | 1815 | 7 | Een caldera van 6 km; het „jaar zonder zomer” van 1816 |
| Krakatau (Straat Soenda) | 1883 | 6 | De onderzeese caldera, Anak Krakatau |
| Agung (Bali) | 1963 | 5 | Een meetbare wereldwijde afkoeling |
| Merapi (Midden-Java) | 2010 | 4 | De sterkste uitbarsting van de Merapi sinds 1872 |
De vulkanische explosiviteitsindex (VEI) loopt van 0 tot 8; elke stap staat voor ongeveer tien keer meer materiaal.

Hoe Indonesië zijn vulkanen bewaakt
De PVMBG (Centrum voor Vulkanologie en Beperking van Geologische Risico's), onderdeel van het Geologisch Agentschap, bewaakt de actieve vulkanen van het land vanuit meer dan zeventig observatoria. Seismografen, hellingmeters, gps, camera's, gasmetingen en satellietbeelden voeden rapporten die meerdere keren per dag op het portaal MAGMA Indonesia verschijnen.
Elke vulkaan heeft een alarmniveau:
| Niveau | Naam | Betekenis |
|---|---|---|
| I | Normal | Achtergrondactiviteit |
| II | Waspada (waakzaamheid) | Verhoogde activiteit; verboden zone rond de krater |
| III | Siaga (alarm) | Uitbarsting mogelijk of bezig; ruimere verboden zone |
| IV | Awas (gevaar) | Gevaarlijke uitbarsting bezig of op handen; evacuaties |
De actuele stand van alle vulkanen die wij organiseren staat op onze pagina Status van de vulkanen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel actieve vulkanen heeft Indonesië?
Ongeveer 127 vulkanen gelden als actief, en de PVMBG bewaakt er bijna 70 voortdurend. Het is het land met de meeste actieve vulkanen ter wereld.
Waarom heeft Java zoveel vulkanen?
Omdat het precies boven de zone ligt waar de Indo-Australische plaat onder Eurazië 100 km diepte bereikt. De vulkanen van Java liggen over het hele eiland op een rij, zo'n 200 tot 300 km ten noorden van de trog.
Horen de Indonesische vulkanen bij de Ring van Vuur?
Ja. De Soenda-boog is een van de actiefste delen van de Pacifische Ring van Vuur, die de Stille Oceaan omringt met vulkanen en aardbevingen die met subductie samenhangen.
Veroorzaakt subductie ook aardbevingen?
Ja. De wrijving tussen de twee platen veroorzaakt de grote aardbevingen en tsunami's van de regio, zoals de aardbeving van Sumatra in december 2004.
Bronnen
- Smithsonian Institution, Global Volcanism Program
- MAGMA Indonesia (PVMBG)
- Ons vroegere artikel over subductievulkanisme (2018, in het Frans)
Artikel bijgewerkt op 16 november 2026


